Szlachecki sarmatyzm.

Sarmatyzm to pogląd o szczególnym pochodzeniu szlachty polskiej. Opierając się na XVI – wiecznych historykach twierdzono, że szlachta polska wywodzi się od Sarmatów, starożytnego plemienia, zamieszkującego przed wiekami ziemie polskie (w rzeczywistości Sarmaci zasiedlali w połowie pierwszego tysiąclecia p.n.e. ziemie nad dolną Wołgą). Sarmatom przypisywano wiele wspaniałych cech charakteru, jak np. wrodzoną dumę, waleczność, odwagę, męstwo, wierność, itp.. Szlachcie taka koncepcja własnego pochodzenia i własnych przodków bardzo przypadła do gustu – zaczęto więc poszukiwać własnych korzeni, tworzyć rodowody oparte na sarmackim pochodzeniu, powstał właściwie jeden ogromny sarmacki mit szlachecki.

Dopiero w późniejszym okresie czasu określenie to zaczęło wiązać się z negatywnymi cechami szlachty: megalomanią, ksenofobią (czyli lękiem przed wszystkim, co obce), nacjonalizmem, nietolerancją religijną, awanturnictwem, sobiepaństwem, skłonnościami do pijatyk, umiłowaniem zbytku, ciasnymi horyzontami myślowymi i dewocyjną pobożnością. Sarmatyzm to również pewna niechęć do nauki – za wystarczające wiadomości sarmaci uznawali te wyniesione z kolegiów jezuickich. Pod koniec baroku najjaskrawiej chyba uwidocznił się zanik ducha obywatelskiego i brak troski o losy ojczyzny. Sarmatyzm stał się synonimem upartego konserwatyzmu i warcholstwa, rozpadu i zaniku kultury dawnego rycerstwa polskiego.

Przeniesienie stolicy z Krakowa do Warszawy w roku 1596 oznaczało likwidację centralnego i silnego ośrodka kulturowego kraju, jakim był niewątpliwie Kraków. Do tej pory stąd nauka, kultura i oświata promieniowały na całą Rzeczpospolitą; teraz rolę centrów kultury starały się przejąć dwory magnackie i dworki szlacheckie. Spowodowało to rozwarstwienie kultury polskiej na dwa nurty – dworski i sarmacki.

Nurt dworski czerpał z wzorców zagranicznych, przejmował obce nowinki literackie oraz ideowe, lansował europejską modę, styl, sztukę i naukę. Poezja dworska miała zaskakiwać odbiorcę, dowodzić mistrzostwa autora, bawić i uatrakcyjniać uczty i inne dworskie biesiady i spotkania. Najbardziej znanymi przedstawicielami tego nurtu byli J. A. Morsztyn i D. Naborowski.

J. A. Morsztyn jest czołowym reprezentantem dworskiej poezji barokowej. Jego dorobek poetycki określa się mianem “błahej treści w wyszukanej formie”. Źródłem takiego miana jest fakt, iż Morsztyn jako marinista skupił swe działania literackie na poszukiwaniu nowych, kunsztownych i zaskakujących form wyrażania treści. Tematami jego utworów nie są ani problemy egzystencjalne, ani prawdy filozoficzne. Bywają nimi życie dworskie, miłość, flirty, “gra miłosna” – stąd inne określenie J. A. Morsztyna – poeta miłości. Tomiki poezji Morsztyna noszą tytuły “Kanikuła albo psia gwiazda” i “Lutnia”. Morsztyn jest mistrzem barokowej maniery, używa często kontrastu, paradoksu, licznie także stosuje oksymorony. Charakterystyczne, przewijające się w jego wierszach obrazy to: bladość twarzy, łomot serca, skarga, żal.

Jesteś tu: Daniel Naborowski, Jan Andrzej Morsztyn, Jan Chryzostom Pasek, Wacław Potocki

Strony: 1 2

Tagi: Barok, sarmatyzm, szlachta