Kultura oświecenia
Zrażając sobie dawne stany, absolutyzm ? nie tylko monarszy, również absolutyzm parlamentu w Anglii ? zmuszony był oprzeć się na nowych wykonawcach. Rozrastały się nowe grupy społeczne: urzędnicy, nauczyciele świeccy, zawodowi wojskowi. Z socjokulturowego punktu widzenia łączyli się oni z mieszczaństwem: kultura ich, podobnie jak każda kultura miejska, oparta na etyce pracy, nosiła również owe cechy zdobywczej ciekawości, których rolę dla tej epoki słusznie podkreślił Robert Mandrou. W dużej mierze zresztą rekrutowali się oni właśnie z mieszczaństwa, które niezależnie od tego wzmacniało stale swą pozycję polityczną i gospodarczą. Miało to ogromne znaczenie zarówno dla organizacji kultury, jak i dla jej podstaw materialnych.
Od XVII w. istniały w Paryżu salony zbierające pisarzy i uczonych, później również urzędników i artystów wraz z mecenasami kultury. Inicjatorkami J organizatorkami ich były z zasady kobiety, wpierw ze sfer arystokratycznych, później ? w miarę wzrostu handlu i przemysłu oraz w związku z przeniesieniem się dworu do Wersalu ? z domów mieszczańskich. Zanim salon stał się instytucją banalną, stanowił przeciwwagę, nie tylko kulturalną, także polityczną, dla dworu królewskiego. Panowała tam znacznie luźniejsza etykieta i większa swoboda, zwłaszcza gdy wielu twórców idei oświecenia nie znajdowało aprobaty na dworze. W XVIII w. salony paryskie stanowiły już wzór dla całej Europy i na całą Europę swój wpływ wywierały; wystarczy wspomnieć edukację młodego Stanisława Augusta u madame Geoffrin.
Kobiety organizowały kulturę we Francji i z Francji, mężczyźni z Anglii. Tu twórców i mecenasów kultury łączyły organizacje wolnomularskie zwane lożami, które w XVII w. stawały się coraz bardziej ekskluzywnymi klubami, skupiającymi nie tylko budowniczych i magnackich inwestorów budowlanych, lecz również innych ludzi sztuki i snobistycznych ludzi interesu. Zarówno organizacja zwana wolnomularstwem, czyli masonerią, jak czysto brytyjski wynalazek snobizmu rozpowszechniły się szybko w całej Europie. Wolnomularstwo był u bezwyznaniowe, deistyczne (choć zdarzały się odłamy mistycyzujące i wyznawcy ateizmu), otoczone tajemnicą, ekskluzywne i głęboko przesiąknięte nową religią rozumu, oświecenia i tolerancji, dla której szerzenia położyło niemałe zasługi. Jego międzynarodowe znaczenie miało istotny wpływ na rozprzestrzenianie się nowych idei, zwłaszcza ze względu na łączącą wolnomularzy solidarność. Snobizm wywodził się z mniej szlachetnych cech natury ludzkiej, zmuszał mało kulturalnych dorobkiewiczów do udawania, iż są równi przedstawicielom starej arystokracji, ale ponieważ ta równość polegać miała na korzystaniu z dóbr kultury i na jej finansowaniu, miał istotne znaczenie dla rozwoju oświecenia europejskiego.
W Anglii, we Francji, w Niemczech, we Włoszech powstawały uczone towarzystwa; najważniejszym z nich stało się założone w 1660 r. londyńskie Towarzystwo Królewskie (Royal Society). We Francji wielką w tym rolę grała inicjatywa władz: zakładane za Ludwika XIV akademie służyć miały chwale monarchy, jednak niektóre z nich wykroczyły poza te ramy. Rozprzestrzenienie towarzystw grupujących tak uczonych, jak i osoby zainteresowane nauką w zachodniej części kontynentu dokonało się w pełni z początkiem nowego stulecia; dziesiątki towarzystw, pod patronatem książąt lub bez niego, zakładanych nawet w stosunkowo niewielkich miastach, rozrosły się w setki u schyłku XVIII i we wczesnym XIX w., gdy moda na nie rozprzestrzeniła się w całej Europie. Uczoność ich bywała problematyczna, niemniej zasługi dla kultury znaczne.
Tagi: kultura, Oświecenie
Dodaj komentarz