Kultura oświecenia
Inną sprawą związaną z powstaniem wielkiego rynku jest rozwój form graficznych. Ułatwiają czytanie nowe, wyraźniejsze czcionki, którym patronują takie nazwiska, jak Włoch Giambattista Bodoni (1740?1813), Anglik John Baskerville (1706?1775) czy Francuzi Ambroise (1730?1804) i Firmin (1761?1836) Didotowie. Poręczniejsze, kieszonkowe formaty książek umożliwiają im trafianie do mniej pojemnych mieszkań skromniejszych czytelników, pozwalają brać ze sobą w podróż. Dominują popularne, lecz porządne i na dobrym papierze odbite wydawnictwa dla dość szerokich rzesz mieszczaństwa i inteligencji.
Literatura popularna kwitnie głównie we Francji, w postaci ?biblioteki błękitnej” ? tanich druczków straganowych o błahej treści, wydawanych już w poprzednim stuleciu, lecz teraz święcących prawdziwy tryumf również i na wsi francuskiej. Wreszcie trzeba podkreślić ogromne znaczenie periodyków, od popularnych, luksusowo wydawanych najczęściej almanachów corocznych i pism uczonych, przez czasopisma kulturalno-obyczajowe typu angielskiego ?Spectatora”, założonego w 1711 r., po coraz liczniejsze, pod koniec stulecia rozpowszechnione w całej Europie, poza posiadłościami otomańskimi, dzienniki.
Krótko tylko już można wspomnieć o ogromnym znaczeniu innych wydawnictw typu informacyjnego z encyklopediami i słownikami na czele, o sieci teatrów gęstniejącej w całej Europie oraz o początkach rozwoju prawdziwego przemysłu rozrywkowego. Hegemonia francuska i w tej dziedzinie była wyraźna, choć transponowała ona często wzory hiszpańskie i włoskie. Te ostatnie przeważały wciąż w operze, ale kultura oświecenia oznaczała, najogólniej rzecz biorąc, dominację francuską. Język francuski zastąpił łacinę jako najszersza płaszczyzna porozumiewania się ludzi różnych narodowości, jako język salonów i dyplomacji. Słownictwo francuskie zapłodniło terminologię w całej Europie i w wielu dziedzinach, zwłaszcza wojskową, choć do Rosji docierało to często poprzez niemczyznę. Jak zmierzyć wpływ francuskich metres i labusiów wychowujących paniczów od Renu po Newę?
Wszystko to tłumaczy, w jaki sposób kultura oświecenia mogła rozprzestrzeniać się po całej Europie, zdobywać coraz to nowe tereny i kręgi społeczne, nie tracąc nic ze swej zawartości, swych treści ideowych. Istotne jednak dla nas jest, jakie to były treści.
?Wyjście człowieka ze stanu małoletniości” ? jak to określał Immanuel Kant ? wolnomyślicielstwo, wiek rozumu, utylitaryzmu, wiary w postęp osiągany dzięki oświeceniu ? to wszystko prawda. Jednak dla naszych rozważań istotne jest co innego. Oświecenie jest monistyczne, pragnie dotrzeć do pojęć podstawowych dla danej dziedziny. Dla polityki jest to prawo natury, dla umysłowości rozum, dla kultury ? gust. Co więcej, niepostrzeżenie dla ludzi XVIII w. gust zaczyna rządzić i umysłowością, i polityką. Gust bowiem ma być zgodny i z rozumem, i z naturą. Co więcej, on to ma ocenić, czy coś jest z rozumem i z naturą zgodne. A że ocena ta jest ex definitione estetyczna, prowadzi to do łatwizny w wielu dziedzinach, od teoretycznych konstrukcji mających przetworzyć społeczeństwo bez oglądania się na brzydkie realia, po ładne obrazki Fran^ois Bouchera (1703?1770) i Jean-Honore Fragonarda (1732?1806) czy rzeźby Etienne Falconeta (1716?1791). Te wszystkie piękne nagie dziewczyny kąpiące się w wodzie i upozowane w jedwabiach lub bez w pozach niby z okładki ?Playboya”, amorki w białym marmurze, stoją u progu nowego zjawiska, stworzonego dla klienteli mieszczańskiej, które sto lat później otrzyma nazwę kiczu. Zresztą stulecie to widzi również narodzenie się kiczu pompatycznego, granitowych psychopatów puszczających rumakom wodze i strasznych Rzymian Jacquesa-Louisa Davida (1748?1825). Tak gust drobnomieszczański przeniknął również do polityki.
Jesteś tu: OświecenieTagi: kultura, Oświecenie
Dodaj komentarz