Kultura oświecenia
Gdyby gust tylko ? nowa kategoria mająca zapełnić miejsce opróżnione przez wiarę ? kształtował kulturę XVIII w., zostałoby z niej niewiele, jak z każdej kultury, która poddaje się jednej jedynej dyrektywie. Na szczęście gust jest bezsilny, gdy trzeba sprowadzić do wspólnego mianownika różne prądy epoki. Różnorodność zaś ich związana jest z zasięgiem terytorialnym oświecenia w samej Europie i po raz pierwszy na taką skalę w dziejach, również ze znajomością i świadomym wykorzystaniem walorów kultur pozaeuropejskich. Francja, nie negując jej ogromnej w tym stuleciu roli, jest Jedynie tyglem, w którym mieszały się elementy rozmaitych kultur, by we francuskim opakowaniu i z francuskim stemplem podbijać Berlin, Warszawę i Sztokholm, Petersburg, a nawet Stambuł. I tak kolejno przez Francję dokonują podboju Europy angielska kultura polityczna zrodzona ze ?sławnej rewolucji”, odrodzony do nowych funkcji społecznych i politycznych antyk grecki i rzymski. Orient (nie tyle zresztą rzeczywisty, co wymyślony przez filozofów), dobry dzikus amerykański przede wszystkim, a potem amerykański republikanin i wreszcie ponownie Brytyjczyk, tym razem jednak bliższy stanu natury, ze zbiorów Percy’ego i Macphersona. Już u progu nowego stulecia pojawia się nowy wzorzec kulturowy: Niemcy pani de Stael.
Angielski wzorzec polityczny to przede wszystkim John Locke (1632? 1704). Wielki filozof stał u podłoża niemal wszystkich ?izmów”, które pojawiły się w XVIII w., najważniejszy jest jednak jego wkład do myśli politycznej. Autor Traktatu o tolerancji i Dwóch traktatów o rządzie, apostoł liberalnej monarchii konstytucyjnej, wywarł zwłaszcza wpływ na Monteskiusza (Charles Louis de Secondat, baron de Montesquieu, 1689?1755). Ten francuski myśliciel, choć w głębi duszy miłośnik form republikańskich, uznał za najrealniejszą formę rządu monarchię konstytucyjną, w której wzorem angielskim oddzielone od siebie byłyby trzy władze: wykonawcza, ustawodawcza i sądownicza (O duchu praw, 1748). Koncepcje Monteskiusza, zrealizowane po raz pierwszy w konstytucji amerykańskiej (1787), stały się później podstawą wszystkich demokratycznych ustrojów politycznych. Wpływ idei, których szermierzami byli Locke i Monteskiusz, miał również znaczenie dla rozwoju ideologii Woltera (Franęois-Marie Arouet, zwany Voltaire, 1694? 1778), autora Listów o Angielczykach (1734), później zaś bezwzględnego szermierza tolerancji i liberalizmu; przez wiele lat najwyższego autorytetu oświeconej Europy. Z jego bogatej twórczości martwe pozostały dzieła, w których próbował tworzyć wzorce pozytywne, żywe są te, w których, aby ?zdeptać łajdactwo”, sięga po oręż bezlitosnej, szyderczej satyry, zwłaszcza ?powiastki filozoficzne” z Kandydem na czele.
Przekładem z angielskiego miała być początkowo Encyklopedia, czyli słownik rozumowany nauk, sztuk i rzemiosł (1751?1780), by jednak pod kierownictwem matematyka Jeana d^Alemberta (1717?1783) i filozofa oraz krytyka sztuki Denisa Diderota (1713?1784) stać się całkowicie nowym i nowatorskim dziełem. Z Anglii Encyklopedia przejęła (niezbyt entuzjastycznie) liberalizm, uznanie monarchii konstytucyjnej i ducha tolerancji, na francuskim gruncie wyrósł Jej namiętny antyabsolutyzm, duch antyarystokratycz ny (panującemu ustrojowi nadali encyklopedyści nazwę ?feudalizmu”, co w zamyśle ich było obraźliwym epitetem, przez ich następców zaś zostało wzięte na serio), wreszcie anty klerykalizm. Strona informacyjna Encyklopedii stalą na słabszym poziomie niż polemiczna, z wyjątkiem jedynie stron, a zwłaszcza plansz poświęconych ?rzemiosłom”. W przeciwieństwie do swego arystokratycznego wzorca angielskiego liberałowie francuscy zdecydowanie wiązali się z mieszczaństwem.
Jesteś tu: OświecenieTagi: kultura, Oświecenie
Dodaj komentarz