Kultura oświecenia

Najoryginalniejszy z filozofów francuskiego oświecenia pochodził z Genewy. Byt samoukiem. Swoją drogę do sławy znakomicie opisał w ekshibi-cjonistycznych Wyznaniach. Rozgłos przyniosła mu rozprawa Czy odnowienie nauk i sztuk przyczyniło się do oczyszczenia obyczajów (1749), w której dawał odpowiedź negatywną, rozpoczynając swą długą walkę przeciw cywilizacji, własności i władzy, Jako źródłom nierówności, nędzy i zepsucia. Najsławniejszym z jego różnorodnych dzieł stała się Umowa społeczna (1762), głosząca idee egalitaryzmu i demokracji bezpośredniej. Naczelną jednolitą władzę suwerenną ? w przeciwieństwie do Monteskiusza ? przyznawał całemu ludowi. Niejasność jednak sformułowań Rousseau i brak ukazania przez niego realnych dróg osiągnięcia chwalonych ideałów sprawiły, że w praktyce myśl jego miała później często służyć mniej czy bardziej zakamuflowanym formom dyktatury, teoretycznie w imieniu ludu sprawowanej, od Robespierre’a i Napoleona poczynając.
Wystąpienie Rousseau znaczyło koniec hedonistycznej, arystokratyczno-mieszczańskiej, oświeceniowej sielanki. Głos zaczynali zabierać ci przedsta-wiciele mieszczaństwa, którzy nie zadowalali się już wspólnym udziałem w przyjemnościach tego świata, lecz wszystkie je chcieli zagarnąć dla siebie. Znamiennym przykładem jest równoczesna ewolucja wzbogaconego syna paryskiego zegarmistrza Pierre’a-Augustina Ceron de Beaumarchais^go (1732?1799), znanego wówczas spekulanta i handlarza bronią, dostarczaną m.in. i amerykańskim rebeliantom. Jako autor Cyrulika sewilskiego (1775) chwalił jeszcze arystokratyczno-mieszczański alians przeciw starym obyczajom; w Weselu Figara (1784) ukazał jego rozpad, oskarżając bez ogródek arystokratę (który nagle stawał się czarnym charakterem), co więcej ?uderzając w zasadę arystokracji.
Beaumarchais walczył szyderstwem, inni mieszczańscy myśliciele tych ostatnich lat oświecenia skłonni są do heroizacji przeciwieństw. Podejmują walkę w obronie ?cnoty”, której sakralizacja zastępuje wiarę w gust; obok niej pojawia się pojęcie ?czucia”, zapowiadające już romantyzm, dotąd związane tylko z nabierającą coraz większego znaczenia kategorią ?wzniosłości”. Te nowe założenia estetyki znajdują rychło swój wyraz zarówno w codziennych zastosowaniach kultury, jak i w wyrastających z nich i krzewiących je wielkich dziełach.

Królestwo ?czucia” odnajdywać się teraz będzie głównie w kulturach ludowych. I w czasach rokoka miały one wielkie znaczenie ? np. ludowa sztuka bawarska, wzbogacająca zasób elementów dekoracyjnych ? teraz jednak mają one dostarczać ideologii. Nurt ten idzie z Wielkiej Brytanii i związany jest z nazwiskiem Jamesa Macphersona (1736?1796), początkowo wydawcy ludowej poezji szkockiej, tłumaczonej i adaptowanej z celtyckiego na angielski. Wkrótce Pieśni Osjana (1761), długo uważane za autentyczne, uczyniły ich autora najsławniejszym fałszerzem w dziejach literatury. Pieśni te wywierać będą wpływ ogromny, zachęcając do badania innych literatur ludowych i powodując falę podobnych fałszerstw: w Anglii rzekomo średniowiecznych poematów pióra Thomasa Chattertona (1752?1770), w Rosji Stówa o pułku Igora (ok. 1800), kompilacji tak znakomitej i tak dobrze służącej wielko-ruskiemu szowinizmowi, że za czasów sowieckich nie wolno było tam kwestionować jej autentyczności (rzecz jest jednak sporna), w Czechach Rękopisu królodworskiego Vaclava Hanki, należącego Już czasowo do fali romantycznej, i wielu, wielu innych.

Jesteś tu: Oświecenie

Strony: 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10

Tagi: kultura, Oświecenie